‘এৰা বাটৰ সুৰ’ৰ পৰা সত্ৰীয়া সাধনালৈ | বশিষ্ঠ দেৱ শৰ্মাৰ সোঁৱৰণত

|উৎপল মেনা

ড° ভূপেন হাজৰিকাৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘এৰা বাটৰ সুৰ’ (১৯৫৬) অসমীয়া চিনেমা ৰ ইতিহাসত এক বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে। এই চিনেমাৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে বৰপেটাৰ সত্ৰীয়া সংস্কৃতিৰো এক উল্লেখযোগ্য সংযোগ। চিনেমাখনত বশিষ্ঠ দেৱ শৰ্মাই ভোৰতাল নৃত্য পৰিৱেশন কৰিছিল। এই তথ্যই তেওঁৰ সাংস্কৃতিক জীৱনৰ এটা বিশেষ দিশ উন্মোচন কৰে। ‘এৰা বাটৰ সুৰ’ৰ সৈতে বশিষ্ঠদেৱ শৰ্মাৰ এই সম্পৰ্কৰ পৰা তেওঁৰ বহুমুখী সাংস্কৃতিক জীৱনৰ কথা আৰম্ভ কৰিব পাৰি।

অসমৰ সত্ৰীয়া সংস্কৃতিৰ ইতিহাসত বশিষ্ঠদেৱ শৰ্মা এটা শ্ৰদ্ধাৰ নাম। বৰপেটা সত্ৰৰ বুঢ়া সত্ৰীয়া হিচাপে তেওঁ মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত #শংকৰদেৱ আৰু শ্ৰীশ্ৰী মাধৱদেৱৰ আদৰ্শক জীৱনৰ মূলমন্ত্ৰ হিচাপে গ্ৰহণ কৰি সত্ৰীয়া সংস্কৃতিৰ সংৰক্ষণ, চৰ্চা আৰু প্ৰসাৰৰ বাবে দীৰ্ঘদিন ধৰি কাম কৰিছিল। তেওঁৰ ‘জীৱন’ৰ উদ্দেশ্য আছিল সত্ৰীয়া পৰম্পৰাক সমাজৰ বিভিন্ন স্তৰলৈ লৈ যোৱাৰ। ২০২২ চনৰ ২২ অক্টোবৰত তেওঁৰ দেহাৱসান ঘটে। মৃত্যুতিথিত তেওঁক স্মৰণ কৰাৰ অৰ্থ কেৱল এগৰাকী সত্ৰীয়াৰ জীৱনক শ্ৰদ্ধাৰে মনত পেলোৱা নহয়– অসমৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ প্ৰতি তেওঁৰ অৱদানকো নতুনকৈ মূল্যায়ন কৰা।

১৯৩৮ চনৰ ১ এপ্ৰিলত বৰপেটা জিলাৰ সুন্দৰীদিয়া সত্ৰত বশিষ্ঠ দেৱ শৰ্মাৰ জন্ম হৈছিল। কৰ্মজীৱনৰ আৰম্ভণিতে তেওঁ শিক্ষকতা বৃত্তি গ্ৰহণ কৰিছিল। পল্লাৰপাম প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত শিক্ষক হিচাপে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰি পাছলৈ সুন্দৰীদিয়া দক্ষিণহাটী প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ পৰা অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে। শিক্ষকতাৰ অভিজ্ঞতাই তেওঁৰ জীৱনত সামাজিক দায়বদ্ধতাৰ এক পৰিসৰ সৃষ্টি কৰিছিল। অৱশ্যে জীৱনৰ পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত সত্ৰীয়া সংস্কৃতিৰ প্ৰতি থকা গভীৰ অনুৰাগেই অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰে। ১৯৯৩ চনত তেওঁ বৰপেটা সত্ৰৰ ডেকা সত্ৰীয়া হিচাপে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে আৰু ২০০৭ চনত বুঢ়া সত্ৰীয়া হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়। মৃত্যুৰ আগমুহূৰ্তলৈকে তেওঁ এই দায়িত্ব পালন কৰিছিল।

বৰপেটা সত্ৰ অসমৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান। সত্ৰৰ পৰম্পৰাত নাম-প্ৰসংগ, বৰগীত, ঘোষা, কীৰ্তন, নৃত্য, নাট আৰু ভাওনাৰ মাজেৰে আধ্যাত্মিক চিন্তাৰ লগতে সমাজৰ সাংস্কৃতিক জীৱনো প্ৰকাশ পায়। বশিষ্ঠ দেৱ শৰ্মাই এই পৰম্পৰাক কেৱল সত্ৰৰ চৌহদৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ কৰি ৰখাৰ পৰিৱৰ্তে অধিক বিস্তৃত সমাজৰ সৈতে সংযুক্ত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। প্ৰকাশিত তথ্য অনুসৰি, তেওঁ বৰপেটা সত্ৰৰ তিনিশৰো অধিক শাখা সত্ৰ সংগঠিত কৰি সক্ৰিয় কৰি ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত ভূমিকা লৈছিল। বিভিন্ন স্থানত নামঘৰ স্থাপন আৰু সেইবোৰৰ সৈতে মূল সত্ৰৰ সম্পৰ্ক সুদৃঢ় কৰাৰ কামতো তেওঁ উদ্যোগী আছিল। এই কৰ্মৰ তাৎপৰ্য কেৱল ধৰ্মীয় অনুশাসনৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। অসমৰ গাঁৱে-ভূঞে নামঘৰ আৰু সত্ৰসমূহে যুগ যুগ ধৰি সামাজিক সংযোগ, সামূহিক অংশগ্ৰহণ আৰু সাংস্কৃতিক চৰ্চাৰ পৰিৱেশ গঢ়ি আহিছে। এই পৰম্পৰাৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰাত বশিষ্ঠদেৱ শৰ্মাৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য।

তেওঁৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এটা বিশেষ দিশ আছিল সংগীত সাধনা। বৰগীত, ঘোষা, নাম-কীৰ্তন, বীৰ নাম, নিবিড় কীৰ্তন, হোলীগীত আৰু নাওখেলৰ গীত আদি পৰম্পৰাগত গীতৰ চৰ্চা আৰু পৰিৱেশনত তেওঁ দক্ষতা অৰ্জন কৰিছিল। ১৯৬৫ চনৰ পৰা আকাশবাণী, গুৱাহাটীৰ জৰিয়তে তেওঁ বিভিন্ন সত্ৰীয়া আৰু ধৰ্মীয় সংগীত পৰিৱেশন কৰিছিল বুলি প্ৰকাশিত সংবাদত উল্লেখ আছে। বিশেষকৈ বৰপেটাৰ হোলীগীত পৰিৱেশনত তেওঁ পৰিচিতি লাভ কৰিছিল। বৰপেটাৰ দৌল উৎসৱৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত হোলীগীতৰ মাজত ভক্তি, আনন্দ, লোকজীৱন আৰু সামূহিকতাৰ এক অনন্য সমন্বয় দেখা যায়। এই গীতসমূহৰ চৰ্চা আৰু পৰিৱেশনৰ জৰিয়তে তেওঁ এটা স্থানীয় সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাক বৃহত্তৰ শ্ৰোতা-সমাজৰ মাজলৈ লৈ গৈছিল। পৰম্পৰাগত সংগীতৰ প্ৰকৃত সংৰক্ষণ কেৱল পুথিত তাৰ বিৱৰণ লিখি ৰখাৰ দ্বাৰা সম্ভৱ নহয়; নিয়মীয়া চৰ্চা, পৰিৱেশন আৰু নতুন প্ৰজন্মৰ মাজলৈ তাৰ হস্তান্তৰৰ মাজেৰেহে সেই ঐতিহ্য জীৱন্ত হৈ থাকে। বশিষ্ঠদেৱ শৰ্মাৰ সংগীত সাধনাৰ গুৰুত্ব এইখিনিতে নিহিত।

নাট্যচৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁৰ অৱদান আছিল। বাংলা ভাষাৰ পৰা অসমীয়ালৈ তেওঁ কেইবাখনো নাট অনুবাদ কৰিছিল। প্ৰকাশিত তথ্যত ‘মাটিৰ মানুহ’, ‘নাহুষ উদ্ধাৰ’, ‘মহিষাসুৰ বধ’ আৰু ‘বেথাৰ পূজা’ৰ নাম উল্লেখ কৰা হৈছে। অনুবাদৰ কামে এটা ভাষাৰ নাট্যসাহিত্যক আন এটা ভাষাৰ পাঠক আৰু দৰ্শকৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। সত্ৰীয়া সংস্কৃতিত নাট আৰু ভাওনাৰ এক বিশেষ স্থান আছে। সেই দৃষ্টিকোণৰ পৰা বশিষ্ঠদেৱ শৰ্মাৰ নাট অনুবাদৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহে তেওঁৰ সাংস্কৃতিক জীৱনৰ বহুমুখিতা প্ৰকাশ কৰে।

বশিষ্ঠদেৱ শৰ্মাৰ ধৰ্মীয় দৰ্শনৰ কেন্দ্ৰত আছিল শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱৰ আদৰ্শ। তেওঁ সমাজৰ পাছপৰা আৰু প্ৰান্তীয় জনগোষ্ঠীৰ মাজতো ধৰ্মীয় দৰ্শনৰ বাণী প্ৰচাৰ কৰিছিল বুলি সংবাদ প্ৰতিবেদনত উল্লেখ আছে। এই কামৰ মাজেৰে তেওঁ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাক কেৱল আনুষ্ঠানিক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ মাজত সীমাবদ্ধ নাৰাখি মানুহৰ সামাজিক জীৱনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। অসমৰ সত্ৰ-নামঘৰ পৰম্পৰাৰ ঐতিহাসিক তাৎপৰ্যও ইয়াতেই নিহিত– ধৰ্মীয় উপাসনাৰ লগতে মানুহৰ মাজত সামূহিক সংযোগ আৰু সাংস্কৃতিক চৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি কৰি আহিছে। বশিষ্ঠদেৱ শৰ্মাৰ কৰ্মৰ মূল্যায়ন কৰোঁতে এই বৃহত্তৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে তেওঁৰ ব্যক্তিগত সাধনাৰ সম্পৰ্ক অনুধাৱন কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।

সত্ৰীয়া সংস্কৃতিলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে তেওঁ ২০১৭ বৰ্ষৰ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ বঁটাৰ বাবে নিৰ্বাচিত হৈছিল। ২০২০ চনৰ ২৬ ছেপ্টেম্বৰত গুৱাহাটীৰ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ কলাক্ষেত্ৰত তেওঁক এই বঁটা প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ অসম সংস্কৃতি মহাসভাৰ বঁটা, অসম জাতীয় বিদ্যালয়ৰ ফেল’শ্বিপ, শ্ৰীশ্ৰী মথুৰাদাস বুঢ়া আতা বঁটা, শ্ৰীশ্ৰী বদলা আতা বঁটা, শংকৰ-মাধৱ বঁটা আৰু জীৱনজোৰা সাংস্কৃতিক সাধনা বঁটাকে ধৰি বিভিন্ন সন্মান লাভ কৰিছিল। এই স্বীকৃতিসমূহে তেওঁৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাংস্কৃতিক সাধনাৰ প্ৰতি সমাজৰ শ্ৰদ্ধা আৰু স্বীকৃতি প্ৰকাশ কৰে।

২০২২ চনৰ ২২ অক্টোবৰত গুৱাহাটী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় চিকিৎসালয়ত চিকিৎসাধীন অৱস্থাত ৮৪ বছৰ বয়সত বশিষ্ঠদেৱ শৰ্মাৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ মৃত্যুত অসমৰ সত্ৰীয়া আৰু সাংস্কৃতিক জগতে এগৰাকী অভিজ্ঞ সাধকক হেৰুৱায়। ৰাজ্যৰ বিভিন্ন মহলৰ পৰা শোক প্ৰকাশ কৰা হৈছিল আৰু তেওঁৰ শেষকৃত্য সম্পূৰ্ণ ৰাজ্যিক মৰ্যাদাৰে সম্পন্ন কৰাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ লগে লগে এটা জীৱনৰ পৰিসমাপ্তি ঘটিছিল যদিও তেওঁ সেৱা আগবঢ়োৱা সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ ধাৰা অব্যাহত আছে। সেই পৰম্পৰাক জীয়াই ৰখাৰ দায়িত্ব এতিয়া পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ।