প্ৰতিধ্বনি | ভূপেন হাজৰিকাৰ “খাচী” ৰূপালী গল্প –উৎপল মেনা

“প্ৰতিধ্বনি” নাম নাছিল।
এটি কাহিনী ঠিক-ঠাক কৰিছিল ভূপেন হাজৰিকাই। মনৰ মাজতে। নাম ৰাখিছিল– “মাণিক ৰাইটং”। খাচী লোক-গাথাৰ আধাৰত। চন: ১৯৬২। কামটো যিহেতু ফেনৰ তলত বহি কৰিব পৰা নাছিল, ভূপেন হাজৰিকা গৈ মেঘালয় পাইছিল, শ্বিলঙত বাহৰ পাতিছিল। “খাচী সকলৰ পুৰণি সাজ-পোছাক, আহাৰ-বিহাৰ আৰু সামাজিক ৰীতি-নীতিবোৰৰ বিষয়ে অধ্যয়ণ কৰিছিলোঁ। তেওঁলোকৰ সাংস্কৃতিক জীৱন-ধাৰ, লাহো আৰু নংক্ৰেম নামৰ নৃত্য-গীতৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিছিলোঁ। …” (ভূপেন হাজৰিকা/ মই এটি যাযাবৰ।) স্পষ্ট– চিনেমা খনৰ লেখক-পৰিচালকে বিষয়-বস্তুৰ গৱেষণাত গুৰুত্ব দিছিল, “চিনেশিল্পৰ বাবে চিনেমা” আৰু “সমাজৰ বাবে চিনেমা” নিৰ্মাণত গুৰুত্ব দিছিল। “মাণিক ৰাইটং”ৰ কাহিনী-ৰেখাৰ মাজত পাহাৰ-ভৈয়ামৰ সম্প্ৰিীতি, খাচী-অসমীয়াৰ সমন্বয়-সম্প্ৰীতি আনুভৱ কৰিছিল। “এই কাহিনীৰে উপন্যাস এখন লিখিলে ‘ইয়াৰুঈঙ্গম’ৰ দৰে হ’ল হেতেন! মই কথাছবিৰ কথা চিন্তা কৰিলোঁ। ভাবিলোঁ– ছবিয়ে বেছি মানুহৰ মাজলৈ লৈ যাব, মোৰ উদ্দেশ্য সফল হ’ব! মোৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল খাচী আৰু অসমীয়াৰ মাজত সেই সময়ত বাঢ়ি যোৱা ভুল বুজাবুজি আঁতৰাই পাহাৰ-ভৈয়ামৰ মাজত সমন্বয়-সম্প্ৰীতি প্ৰতিষ্ঠা কৰাহে!…” (ভূপেন হাজৰিকা/ উৎস: “প্ৰতিধ্বনি”ৰ বিষয়ে/ ৰত্ন ওজা)
শ্বিলঙৰ পৰা গুৱাহাটীলৈ অহা বাটত ভূপেন হাজৰিকাই “মাণিক ৰাইটং”ৰ নাম সলনি কৰিছিল। নতুন নাম ৰাখিছিল– “প্ৰতিধ্বনি”। চিনেমা খনৰ চিত্ৰগ্ৰহণৰ কাম আৰম্ভ হৈছিল ১৯৬৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত। কম সময়তে সম্পূৰ্ণ কৰা চিনেমা খন চিত্ৰগৃহলৈ আহিছিল ২২ জানুৱাৰী ১৯৬৫ -ত। বাণিজ্যিক দিশত চিনেমা সফল হোৱা নাছিল। প্ৰযোজক ভূপেন হাজৰিকা কিন্তু হতাশ হোৱা নাছিল! “মোৰ উদ্দেশ্য টকা ঘটা নাছিল। মই বিছৰা ধৰণে ছবি খন হৈছিল। কাম আৰম্ভ হোৱাৰ সময়ত হাতত টকা নাছিল। অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চলত– বৰপেটা, ভোলাগুৰি, দৰং, উত্তৰ লক্ষীমপুৰ, দিগবৈ, ডুমডুমা, গনেশবাৰী, দুলিয়াজান আদিত গীত গালোঁ। ৰাইজে মোক মৰম দিলে। কিছু টকা গোটালোঁ। গীত গোৱা টকাৰেই ‘প্ৰতিধ্বনি’ কৰিলোঁ। কিছু সহায় কৰিছিল বিখ্যাত চাহ ব্যৱসায়ী হেমেন্দ্ৰ প্ৰসাদ বৰুৱাই। অৱশ্যে কিছু টকা লাভ কৰিব পাৰিলে পাছৰ ছবি কৰিবলৈ শক্তি পালোঁ হেতেন!…” (–ভূপেন হাজৰিকা/ উৎস: বাংলা আলোচনী “কণ্ঠস্বৰ”) আবদুল্লাহ আবু ছায়ীদ সম্পাদিত আলোচনী খনত ছপা হোৱা তথ্য: “প্ৰতিধ্বনি”ৰ বাজেট আছিল প্ৰায় ৪ লাখ টকা। ষ্টুডিঅ’ৰ বাহিৰৰ চিত্ৰগ্ৰহণ হৈছিল গুৱাহাটী আৰু চেৰাপুঞ্জীত।
**************
মাণিক তাৰ নাম। গৰখীয়া। বাঁহীয়ো বজায়। খাচী পাহাৰৰ উত্তৰ খণ্ডৰ ‘ভয়’ অঞ্চলৰ আনক সহায় কৰি ভালপোৱা খেতিয়ক সি। বহুতে তাক কয়-‘দোকাইত’। মানে অমংগলীয়া। মাতৃপ্রধান খাচী জনজাতি সমাজৰ সি। ভনীয়েক নাই। শৈশবতে সি সকলো হেৰুৱায়। সম্পত্তি, মাক-দেউতাককো। তাৰ দুখৰ লগৰী– বাঁহীৰ সুৰ। আনহাতে লিয়েন। দেহত সৌন্দৰ্যৰ ভঁৰাল। দুখীয়া। অপ্রত্যাশিতভাবে মাণিকে তাইক লগ পাইছিল। দুবাৰ-এবাৰ পাহাৰৰ শিখৰত। আনবাৰ তাই নিজৰাত গা ধুই থাকোঁতে। দুয়োৰে মাজত ‘মৰম-ভালপোৱা’ হয়।
মাণিকৰ অনুভৱত লিয়েন, কেৱল লিয়েন মাকাও। বন্ধু দালিৰ পৰামৰ্শ আৰু তাগিদাত মাণিকে বিয়াৰ প্ৰস্তাৱ লৈ পাহাৰৰ সিপাৰৰ লিয়েনৰ ওচৰলৈ যায়। সি জানিব পালে লিয়েন বিয়া হৈ গ’ল। দুখেৰে ভৰি পৰে মাণিকৰ মন। দুখতে সি গাঁও এৰে।
ক’লৈ গ’ল লিয়েন!
লিয়েন হ’লগৈ ‘বৃদ্ধ ‘চিয়েম’ৰ তৰুণী ভাৰ্যা’। তাইৰ নাম বখা হ’ল– মহাদেউ। কামনা-বাসনা লৈ মহাদেউৱে ৰাতি ৰাতি উচুপে। তাই ৰজাৰ ‘সম্পত্তি’হে।।
অসমৰ ৰজাৰ সৈতে জটিল বিষয় এটা সৰল কৰাৰ আলোচনাৰ বাবে ‘চিয়েম’ ব্রহ্মপুত্র উপত্যকালৈ আহে। ওঠৰ মাহৰ পিছত উভতি গৈ দেখে মহাদেউৱৰ ছমহীয়া শিশু। –সেই শিশুৰ পিতৃ ‘চিয়েম’ নহয়, মাণিকহে। ‘চিয়েম’ৰ অবৰ্তমানত মহাদেউ-মাণিক মিলিত হৈছিল পৰ্বতৰ গুহাত। গোপন অভিসাৰত। –“প্ৰতিধ্বনি”ৰ কাহিনী-ৰেখা।
এটা খাচী সাধুৰ পৰা লোৱা এই কাহিনীৰে, কাহিনীৰ মাজেৰে পাহাৰ-ভৈয়ামত সম্প্ৰীতিৰ ‘ছবি আঁকিছে’। কাহিনী-ৰেখাৰ গতিত খাচী আৰু অসমীয়াৰ পৰম্পৰাগত বাদ্য-সুৰ ব্যৱহাৰ কৰিছে। (এই খিনিতে উল্লেখ কৰিব পাৰি– মেঘালয়ৰ লোক-শিল্পী ফিলকিন লালুৱে খাচী-জয়ন্তীয়া লোক-বাদ্যৰে সংগীতত ভূপেন হাজৰিকাক সহায় কৰিছিল।) কাহিনীৰ গতিত ব্যৱহাৰ কৰিছিল– বিহু নৃত্য, ৰাস নৃত্য আৰু মিৰি নৃত্য। ব্যৱহাৰ কৰিছিল পাঁচটা গীত– “শৰত কালৰ ৰাত্ৰি অতি বিতোপন সখী…” (কথা: পৰম্পৰাগত, কণ্ঠ: কবিতা হাজৰিকা), “লিয়েন মাকাও, কোন পাহাৰৰ শিখৰতে…” (কথা: ভূপেন হাজৰিকা, কণ্ঠ: ভূপেন হাজৰিকা, তালাত মাহমুদ), “হে হে হে ঢোলে-দগৰে…” (কথা: ভূপেন হাজৰিকা, কণ্ঠ: ভূপেন হাজৰিকা, বন্দনা হাজৰিকা), “অয় অয় আকাশ শুব…” (কথা: ভূপেন হাজৰিকা, কণ্ঠ: ভূপেন হাজৰিকা, সুমন কল্যাণপুৰ), “দেহি ঐ লুইতৰ সিপাৰে মাজুলী…” (কথা: ভূপেন হাজৰিকা, কণ্ঠ: ভূপেন হাজৰিকা, কবিতা হাজৰিকা)। প্ৰতিটো গীতেই “গল্প” কৈছে, কাহিনীৰ অংগ হৈছে। গীত-আৱহ সংগীতৰ লগতে কেমেৰাৰ ভাষাৰ ইতিবাচক চৰ্চা অৰ্থহীন নহয়। চেৰাপুঞ্জীৰ ডাঠ কুঁৱলী ফ্রেমত লৈ মন চুই যাব পৰা শ্বট লৈছে চিত্রগ্রহণকাৰী বিজয় দেয়ে। ‘চিয়েম’, মাণিক, লিয়েনৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল ক্রমে বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা, পবিত্র বৰকাকতি, ইভা আচাওরে। অন্যান্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল ফণী শৰ্মা, বিদ্যা বাও, বঞ্জনা বৰদলৈ, কৃষ্ণা দাস, মাণিক দাস আদিয়ে।